Kilti · Culture
Goute l, tande l, aprann li
Kilti ayisyen se pa yon bagay mize — se manje midi, se chante ki nan tout fèt, se istwa endepandans ki pi ansyen nan Amerik yo. Kòmanse kote Ayisyen kòmanse: ak manje.
Manje · Soup libète a
Soup joumou — soup yo te entèdi a
Sou esklavaj franse nan Sen Domeng, soup joumou rich la te fèt pa kizinyè esklav — epi yo te entèdi yo manje l yo menm. Premye janvye 1804, jou Ayiti te deklare endepandans li epi li te vin premye repiblik nwa, Ayisyen te manje l lib, epi yo manje l chak premye janvye depi lè a. An 2021, UNESCO te mete soup joumou sou lis Patrimwàn Kiltirèl Imateriyèl Limanite — premye enskripsyon Ayiti.
Eseye l: kòmande soup joumou nan yon restoran ayisyen nan lis biznis la — plizyè kuizin Brooklyn sèvi l, epi premye janvye, atann ou ak yon liy.
Griot, pikliz ak epis — trinite sakre a
Griot — vyann kochon marine nan zoranj si ak epis, bouyi epi fri kroustiyan — se pla selebrasyon Ayiti, toujou ak pikliz: chou, kawòt ak piman Scotch bonnet marine nan vinèg, pike ase pou fè tab la fè silans. Anba yo de, gen epis, sezonman vèt ak piman, zèb, lay ak sitwon ki kòmanse prèske tout chodyè ayisyen. Aprann epis epi w ka kwit fondasyon tout kuizin nan.
Diri djon djon — diri ak djondjon nwa
Kado Nò Ayiti bay tab la: diri kwit nan bouyon fonse djondjon yo jiskaske li vin mawon-nwa, anjeneral ak pwa tann oswa pwa frans. Li gen gou fon tè a nan pi bon sans la — epi se pla fanmi ayisyen aletranje sonje plis, paske vrè djondjon pouse Ayiti sèlman.
Jwenn li: restoran Djon Djon sou Nostrand Avenue nan Brooklyn pote non l — gade lis la.
Mizik · Konpa
Konpa — rit UNESCO onore an 2025
Konpa te kreye an 1955 pa saksofonis Nemours Jean-Baptiste: yon rit dans dous, gita devan, fèt pou koup danse pre epi dousman. Swasanndis an apre, an desanm 2025, UNESCO te enskri konpa kòm Patrimwàn Kiltirèl Imateriyèl. Konsèy Vil Nouyòk deklare 26 jiyè Jou Konpa Ayisyen, epi yon nouvo jenerasyon — “4 Kampé” Joé Dwèt Filé depase 100 milyon koute — pote rit la toupatou. An 2025, pwodiktè ayisyen Michaël Brun te mennen festival BAYO li a nan Barclays Center Brooklyn: konpa ak rara sou yon sèn aren, lakay yo nan Brooklyn.
Tande l sou mi videyo a, apre danse l nan yon evènman konpa.
Istwa nan senk minit
1804 — sèl revolisyon esklav ki reyisi
- 18 nov 1803 — Vètyè: pre Kap Ayisyen, Lame Endijèn bat twoup Napoleon yo nan dènye gwo batay revolisyon an.
- 1 janvye 1804: Jean-Jacques Dessalines deklare Ayiti endepandan — premye repiblik nwa, dezyèm nasyon endepandan nan Amerik yo.
- Sitadèl Laferrière, bati sou Henri Christophe sou yon mòn nan Nò, rete pi gwo fòtrès nan Amerik yo — yon sit Patrimwàn Mondyal UNESCO, bati pa yon pèp lib ki te deside yo p ap janm tounen esklav ankò.
Vodou — verite kont mit
Yon relijyon gerizon, pa laterè
- Verite: Vodou onore yon sèl kreyatè, Bondye, yo sèvi atravè lwa yo — espri zansèt, lanati ak fòs moral — ak lapriyè, chante, tanbou ak gerizon kominotè. Se yon relijyon ofisyèlman rekonèt an Ayiti depi 2003.
- Mit: “Adorasyon dyab.” Pa gen figi dyab nan Vodou; se Hollywood ki envante sa.
- Mit: “Poupe se pou madichonnen moun.” Poupe ak imaj sou lotèl Vodou se pou gerizon, memwa ak onore mò yo — pi pre balèn nan yon legliz pase yon madichon.
- Aprann plis, ak respè: Mama Lola: A Vodou Priestess in Brooklyn Karen McCarthy Brown swiv lavi ak pratik yon manbo Brooklyn.
Aprann · Premye fraz yo
Di l tankou fanmi
- Bonjou — Bonjou (anvan midi)
- Bonswa — Bonswa (aprè midi)
- Kijan ou ye? — Kijan ou ye?
- Mwen byen, mèsi — Mwen byen, mèsi
- Kijan ou rele? — Kijan ou rele?
- Mwen rele… — Mwen rele…
- Mèsi anpil — Mèsi anpil
- Souple — Souple
- Na wè demen — Na wè demen
- Manje a pare! — Manje a pare!
Ou vle yon tradiktè nan poch ou pou rès la? Rankontre aplikasyon an — Kreyòl Connect, tradiktè a.